Een zeldzame gedrukte brief met een mysterieuze schrijver en ontvanger

Blog ‘UB-drukken uit de 16e eeuw’ door: Mathieu Knops.

29-10-2018 | 13:47

In de collectie Oude Drukken van de UB bevindt zich een beroemde én zeldzame gedrukte brief. Deze brief heeft een hele precieze datering, 24 juli 1526, maar vermeldt niet de schrijver en ook niet de ontvanger. Wel staat in de gedrukte inleiding te lezen, dat de brief ‘uit Holland’ kwam. Wat is het verhaal achter deze mysterieuze brief? Mathieu Knops, die voor de UB Duitstalige drukken uit de 16de eeuw ontsluit, vertelt het.Avondmaalbrief

Oorspronkelijk met de hand en in het Latijn geschreven
Uit de inleiding van de gedrukte brief blijkt dat de brief oorspronkelijk met de hand en in het Latijn geschreven werd, zo’n vier jaar eerder – in 1522 zou je denken dus. Een jaartal of datum worden niet genoemd. Door het lezen van de brief komen we twee zaken over de ontvanger aan de weet. Hij weet alles van de Bijbel én heeft een andere interpretatie van het Avondmaal dan de schrijver van de brief. Een en een is twee: dat kan alleen Maarten Luther geweest zijn. Wie anders maakte juist in die jaren furore met zijn nieuwe vertaling van de Bijbel in het Duits?

Letterlijk, ‘doorgloeit’ of symbolisch
Luther geloofde niet in een letterlijke verandering van het brood en de wijn in het lichaam en bloed van Christus (de transsubstantiatie). Hij geloofde dat brood en wijn tijdens het avondmaal ‘doorgloeit’ waren van Christus’ lichaam en bloed: de consubstantiatie. De briefschrijver ging nog een stap verder, hij vatte het verhaal symbolisch op, en zag het Avondmaal als een herdenking van de dood van Christus.

De brief werd trouwens nooit echt verzonden, maar bereikte de lezer(s) langs andere weg. Iemand uit de Nederlanden, een goede vriend van de schrijver, ging er persoonlijk mee langs bij diverse Reformatoren. Eerst bij Luther in Duitsland en later ook bij andere Reformatoren in Zwitserland. Luther moest niets van de visie van de briefschrijver hebben. De hervormer Zwingli en zijn kringen daarentegen wel, net als later Calvijn.

Gedrukte uitgaven, de Latijnse meteen gevolgd door Duitse vertalingen
Zij wisten allemaal dat de brief afkomstig was van de bejaarde Haagse jurist en humanist Cornelis Hoen. De Inquisitie had deze hoge ambtenaar gevangen gezet. Hij overleed kort na zijn vrijlating - in de winter van 1524/1525. In 1525 zorgde Zwingli voor een gedrukte uitgave van de Latijnse tekst van de brief. Nog in hetzelfde jaar volgden verschillende gedrukte Duitse vertalingen. Alle uitgaven uit 1525 vermelden dat de brief vier jaar eerder geschreven was. In het najaar van 1521 dus.
Het VU-exemplaar van Hoens brief uit de zomer van 1526 is dus een van de latere Duitstalige edities. De naam van de drukker is niet vermeld. Maar Duitse bibliografen hebben de drukker inmiddels achterhaald. Dat was: Hans Gruner in Ulm.

Slepende discussie
De opvattingen over de interpretatie van het Avondmaal zouden de geesten nog lang na Hoens brief beroeren. Dit zien we ook terug in de collectie Oude drukken van de VU. Deze bevat ruim zeshonderdvijftig drukken in het Duits uit de 16de eeuw, waarvan heel wat over deze kwestie (35 werken tot en met 1600; uit de 17de en 18de eeuw nog eens 26 originele bronnen, allemaal te traceren in LibSearch.

De interpretatie van de Bijbeltekst over het Avondmaal bleek een vraagstuk dat de Reformatie zou splijten. Centraal in de debatten stond het woordje “is” uit de mond van Jezus. Volgens Hoen op te vatten als “betekent”. Symbolisch dus. Maar er is wel opgemerkt, dat juist dat “est” uit de Vulgaat – de bijbelvertaling in het Latijn - het slechtst denkbare aanknopingspunt vormt voor deze hele discussie. Jezus sprak immers geen Latijn (en ook niet het Grieks van de Bijbelauteurs), maar Aramees. En die taal kende geen equivalent van het Latijnse werkwoord ‘est’.

Zeldzaam, maar niet uniek
‘Onze’ Duitse druk van de Avondmaalsbrief is zeldzaam, maar niet uniek. In een Duitse bibliotheek ligt nog een exemplaar. De UB van de VU bezit echter ook unieke exemplaren van Duitse drukken uit de tijd van de Reformatie. Daarover een volgende keer meer.