Archeologische amateurverzamelingen ontsluiten via Linked Open Data

Portable Antiquities of the Netherlands maakt data bruikbaar voor wetenschap én burgers.

17-10-2019 | 16:03

VU-archeoloog Stijn Heeren won in 2018 met zijn team de Nederlandse Dataprijs voor het project Portable Antiquities of the Netherlands (PAN). ‘De jury had veel waardering voor de wijze waarop we de data delen via de PAN-website, archiveren via DANS-Easy en structureren via Linked Open Data. Daarnaast werd onze inzet van citizen science geroemd’, vertelt Heeren gedreven. StijnHeerenKleinGroot

Vondsten van amateurverzamelaars documenteren
‘In het PAN-project documenteren we vier jaar lang (2016- 2020) de oudheidkundige vondsten van amateurverzamelaars, vooral van metaaldetectorzoekers. In de jaren zeventig van de 20e eeuw kwam de detector breed beschikbaar en gingen hobbyisten ermee aan de slag. Hun collecties zijn van grote wetenschappelijke waarde maar werden tot nu toe nauwelijks bij onderzoek betrokken. Via PAN maken we ze bruikbaar voor wetenschappelijk onderzoek en voor andere amateurs.’

Het is zaak de amateurverzamelingen nu zo snel mogelijk documenteren, benadrukt Heeren. ‘Want de verzamelaars worden oud en het is belangrijk is dat ze ons de vindplaats vertellen. Na afloop van ons project, gaat de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed zorgen voor het documenteren van nieuwe amateurvondsten.’

Beschikbaar maken voor de wetenschap én voor burgers

Het doel van PAN is om de amateurvondsten te documenteren en online te publiceren, en zo de informatie over de vondsten en hun vondstlocatie beschikbaar te maken voor wetenschap, erfgoedonderzoek, musea en alle andere geïnteresseerden.

Ontsluiten via Linked Open Data
‘Sinds de nieuwe Erfgoedwet uit 2016 zijn amateurs verplicht hun vondsten te melden. We gaan bij de mensen thuis langs en fotograferen hun vondsten - zoals spelden, sleutels, munten, gespen -, en vragen ze waar ze die gevonden hebben. Het beschrijven en ontsluiten van de objecten doen we via Linked Open Data. Het vernieuwende van PAN is dat we werken met gestandaardiseerde objectbeschrijvingen. Die beschrijvingen bestaan uit links naar bestaande datasets en thesauri. Voor de terminologie en archeologische perioden gebruiken we zoveel mogelijk al bestaande thesauri. Als we nieuwe termen introduceren, geven we aan hoe die zich tot andere vergelijkbare concepten verhouden.’

Voordelen Linked Open Data
‘Via Linked Open Data (LOD) kan er veel efficiënter informatie uitgewisseld worden met andere systemen, zoals externe databases. In een traditionele database en bij hyperlinks oude stijl wordt verwezen naar statische data. Als een andere partij die overneemt, en wij updaten onze gegevens, blijft de verouderde kopie op de andere plaats staan. Door nu te werken met verwijzingen (links) in plaats van data over te nemen, worden de gegevens overal  geüpdatet als de bron wordt aangepast.

56.000 objecten met 3.500 referentietypen
‘Onze dataset bodemvondsten van amateurs omvat inmiddels 56.000 objecten met 3.500 referentietypen. Er is een grote variatie in type vondsten. PAN is het eerste project dat typen archeologische vondsten digitaal beschikbaar maakt. Bovendien worden ook nieuwe objecten aangetroffen die ook in de vakliteratuur nog niet bekend waren. Er zijn minstens 80 tot nu toe onbekende kledingspelden gevonden!’ Amateurverzamelaars helpen ook met het ontsluiten van de objecten, zegt Heeren. ‘Er zit heel veel kennis in de metaaldetectiegemeenschap. Er is bijvoorbeeld nauwelijks vakliteratuur, maar wel veel verzamelaarsliteratuur over middeleeuwse sleutels. Deze verzamelaars schrijven nu de referentietypen voor de middeleeuwse sleutels voor ons.’ StijnHeerenSoloKlein

Niet alle informatie voor iedereen zichtbaar en toegankelijk
‘Alle vondsten die we gedocumenteerd hebben, publiceren we op de PAN-website. Maar niet alle informatie is voor iedereen zichtbaar en toegankelijk’, benadrukt Heeren. ‘Het brede publiek ziet op de website alleen in welke gemeente het object gevonden is, want vinders willen de exacte locatie niet zomaar aan iedereen prijsgeven. De exacte vindplek staat wel in onze (gesloten) database. Archeologen kunnen ons toestemming vragen die data(base) te gebruiken en kunnen een export van de data krijgen. Steeds meer archeologen uit binnen- en buitenland maken hier gebruik van. De thesaurus-data is wel openbaar toegankelijk via de PAN-website en kan ook via servers van bijvoorbeeld archeologische instanties benaderd worden.’

Duurzame archivering en goede vindbaarheid via DANS-Easy
‘Voor het opslaan gebruiken we de servers bij de Geodienst van de Rijksuniversiteit Groningen. Daarnaast deponeren we een back up van al onze data bij DANS-Easy. Zij zorgen dat de data duurzaam toegankelijk blijven, welke veranderingen er in de toekomst ook zijn in de software. Opslag bij DANS maakt bovendien dat de data goed vindbaar zijn. De data zijn daar goed bereikbaar voor Europese servers zoals Ariadne en in de toekomst ook Europeana.’

Verbeteren zoekmogelijkheden en toegankelijkheid PAN-website
De winnaar van de Nederlandse Dataprijs ontvangt € 5.000 om de dataset nog toegankelijker te maken. Wat gaat PAN daarmee doen? Heeren: ‘We gaan dat gebruiken voor het verbeteren van de zoekmogelijkheden op en de toegankelijkheid van de PAN-website voor het brede publiek. We willen dat zij de PAN-dataset nog beter kunnen inzien en bevragen.’

Over Portable Antiquities of the Netherlands
PAN bestaat uit een staf van zeven registratoren die bij de verzamelaars thuis of in een museum afspreken om de collecties te documenteren, diverse vondstspecialisten die de wetenschappelijke determinaties verzorgen, en de projectleiding.
https://portable-antiquities.nl

Lees ook:
De waarde van metaalvondsten in de archeologie - Waarom PAN, door VU-archeoloog en PAN-programmacoördinator Stijn Heeren

Over de Nederlandse Dataprijs
De Nederlandse Dataprijs wordt iedere twee jaar uitgereikt aan een onderzoeker of onderzoeksgroep die extra bijdraagt aan de wetenschap door onderzoekdata beschikbaar te maken voor aanvullend of nieuw onderzoek. Najaar 2020 is de volgende editie van de prijs en vanaf  begin 2020 kun je jezelf of anderen nomineren. Op https://researchdata.nl/diensten/dataprijs/ lees je de criteria voor een nominatie.